Tag Archives: neoliberalisme

Democratische renaissance in het neoliberaal tijdperk

facebooktwittergoogle_pluslinkedinmailby feather

Het kleine IJsland is een mooi voorbeeld van échte democratie in de 21ste eeuw. Voor het eerst sinds lang primeren de publieke belangen op die van grote bedrijven. Waarom horen we hier zo weinig over in Westerse media?

Eind 2008 kon IJsland de nationale schuld niet meer terugbetalen en ging het land failliet. Niet omdat IJslanders jarenlang ‘boven hun stand geleefd hebben’ – zoals we zo graag zeggen over de Grieken en Spanjaarden – maar omdat de schuldenberg door jarenlang wanbeheer van de banken de overheid had gedwongen om ter hulp te snellen. De financiële put was niet meer te overzien.

Besparingsdrift

Het recept van de trojka – De Europese Centrale Bank, de Europese Commissie en het Internationaal Monetair Fonds – voor landen in financiële moeilijkheden is bekend: besparen voor een slankere overheid, privatisering van grote industrieën en diensten, het vermijden van bijkomende regels voor de veroorzakers van de crisis, met name de banken.

The essentie van neoliberalisme

The essentie van neoliberalisme

Niet toevallig zijn dit de drie pijlers van het neoliberalisme: besparing op de overheidsuitgaven, deregulering voor grote bedrijven (meer regels staan winst in de weg) en privatisering. Dit neoliberalisme is vandaag meer ingeburgerd dan ooit. Als we de mainstream media mogen geloven, lijkt iedereen het erover eens. De overheid moet besparen, want ‘het geld is op’. Grote bedrijven mogen niet te veel regels opgelegd krijgen, want zij ‘zorgen voor werkgelegenheid’. Overheidsbedrijven moeten naar de private sector verhuizen, want ‘het is toch niet meer van deze tijd dat een overheid een telecombedrijf runt’ (de woorden van Open VLD-voorzitter Gwendolyn Rutten over Belgacom).

Gevolgen

Maar is de weg van het neoliberalisme wel écht de weg van het ‘gezond verstand’?

Werkloosheid swingt de pan uit in heel Europa. Multinationals verhuizen naar het buitenland, nadat ze eerst de subsidiekraan van de overheid hebben uitgemolken. Het argument dat multinationals voor werkgelegenheid zorgen is een mythe. Als de kortetermijnwinst kan verhoogd worden door een snelle verhuis naar het buitenland, dan zal het management niet aarzelen.

Banken zijn na de crisis, en na een symbolisch tikje op de vingers, overgegaan tot de orde van de dag. Er is één belangrijk verschil: vóór de crisis dachten ze dat ze too big to fail waren en dat de overheid hen wel op het juiste moment uit de nood zou helpen. Vandaag wéten ze dit.

Ondertussen wordt er gesnoeid in de overheidsuitgaven. Grieken leveren honderden euro’s in op hun loon of pensioen. Op hetzelfde moment besparen overheden op tal van sociale verworvenheden. Ziekenhuizen krijgen niet genoeg middelen om patiënten te verzorgen. Zieken sterven er terwijl ze uren- of dagenlang moeten wachten voordat ze geholpen worden. Ziektes die al decennia niet meer voorkwamen in het land, zoals malaria, zijn terug van weggeweest.

Publiek eigendom, zoals industrie en diensten, worden tegen dumpingprijzen verkocht aan de private sector. De vaak buitenlandse bedrijven zien een mooie kans om bedrijven onder de marktprijs te verwerven en de democratie in te perken. Noam Chomsky verwoordt het als volgt: ‘Per definitie is privatisering een bedreiging voor democratie, want publiek goed wordt uit de publieke sfeer gehaald en gelegd in de handen van private tirannen, gecreëerd en gesteund door de overheid’, die geen enkele verantwoording verschuldigd zijn aan de bevolking, maar wel aan de aandeelhouders.

Een andere weg

Ondanks enorme druk van EU-lidstaten en het IMF, koos IJsland een andere oplossing. De nieuwe regering schreef een referendum uit over de terugbetaling van de schuld. 93 procent van de stemgerechtigden koos ervoor de schuld niet terug te betalen. Topbankiers van de IJslandse banken, die verantwoordelijk waren voor de crisis, werden vervolgd en veroordeeld. Er kwam een nieuwe grondwet door massale publieke deelname in het democratisch proces.

IJsland koos voor het belang van de overgrote meerderheid van de bevolking in plaats van die van multinationals en grote financiële instellingen. En daarom wordt IJsland doodgezwegen.

Publiek belang

“What happened next was extraordinary. The belief that citizens had to pay for the mistakes of a financial monopoly, that an entire nation must be taxed to pay off private debts was shattered, transforming the relationship between citizens and their political institutions and eventually driving Iceland’s leaders to the side of their constituents.”

Het is opmerkelijk dat deze gebeurtenissen als buitengewoon worden beschouwd. Voor het eerst sinds lang kozen politieke vertegenwoordigers ervoor het publiek belang te dienen in plaats van te buigen voor de belangen van de private sector. Het is helaas inderdaad ongebruikelijk.

Westerse regeringen kennen een traditie van beslissingen die regelrecht ingaan tegen het belang van de meerderheid van de bevolking. Twee voorbeelden om dit te illustreren.

TTIP

In het grootste geheim wordt er al jarenlang onderhandeld over een vrijhandelsakkoord tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten, het Transatlantic Trade and Investment Program (TTIP). Eurocommissaris Karel De Gucht leidt de Europese delegatie. Waarom onderhandelen de partijen in het grootste geheim? Omdat de beslissingen die genomen worden regelrecht ingaan tegen het algemeen belang, het belang van het grootste deel van de bevolking.

De onderhandelaars weten dit en daarom is geheimhouding uitermate belangrijk. Dit gebeurde ook op het moment van de ondertekening van NAFTA, het vrijhandelsakkoord tussen de VS, Canada en Mexico. Amper 24 uur voor ondertekening van de duizenden pagina’s wettekst, werden deze voorgelegd aan andere stakeholders, zoals de vakbonden en milieuorganisaties.

Een snelle blik op de website van het TTIP leert ons wie er baat heeft bij dit soort vrijhandelsakkoorden:

“Corporate Co-chairs:  Amway, Citi, Dow, FedEx, Ford, GE, IBM, Intel, Johnson & Johnson, JP Morgan Chase, Lilly, MetLife and UPS.”

In de lijst van belanghebbenden vinden we geen werknemersorganisaties, mensenrechten- of middenveldorganisaties, KMO’s of kleine middenstanders.

Klimaatverandering

Eén van de meest schrijnende voorbeelden van uitvoerende machten die beslissingen nemen die lijnrecht ingaan tegen het algemeen belang zijn de geflopte klimaatconferenties van de afgelopen jaren. Overheden slagen er niet in om beslissingen te nemen die het voortbestaan van onze planeet en het overleven van de menselijke soort moeten garanderen.

Grootste spelbreker hierin zijn economische belangen, en niet het welzijn of de welvaart van de gewone werknemer, student, werkloze of gepensioneerde. Moedige beslissingen zouden de uitstoot van broeikasgassen tot een absoluut minimum herleiden, of zelfs verbieden. Multinationals zouden moord en brand schreeuwen, omdat hun kortetermijnwinst hierdoor in het gedrang komt. Maar op hetzelfde moment zou er een compleet nieuwe, groene economie op gang komen. Een duurzame economie die jobs creëert en geen onmiddellijke bedreiging vormt voor ons leefmilieu en het overleven van onze soort. Na enkele jaren zouden zelfs die grote ondernemingen, die eerst moord en brand schreeuwden, weer winst maken. Maar dat gaat helaas over de middellange termijn, en niet over de korte.

Trendbreuk

De IJslandse samenleving is verre van perfect, maar de ontwikkelingen van de laatste jaren markeren wel een trendbreuk. De trend in de meeste westerse landen is er één van het uit handen geven van feitelijke macht aan instituties die weinig of geen verantwoording moeten afleggen aan het publiek:

– aan multinationals die de facto ondemocratisch zijn en uitsluitend gericht op kortetermijnwinst voor de aandeelhouders;

– aan het IMF, een door de westerse grootmachten gesponsord economisch interventievehikel dat er altijd als eerste bij is om landen ter ‘hulp’ te snellen in ruil voor een stevig pakket ‘structural adjustment’, de hierboven genoemde heilige drievuldigheid van het neoliberalisme inbegrepen;

– aan organisaties als het WTO (Wereldhandelsorganisatie), die op een een weinig transparante manier wereldwijd opereert en de ontwikkelingslanden sancties oplegt wanneer die maatregelen treffen om de itnerne markt te beschermen, ook al zijn de Verenigde Staten de absolute kampioen van het protectionisme;

– en binnenkort, in het kader van het TTIP, misschien aan internationale handelstribunalen die de deelnemende lidstaten kunnen verplichten de belangen (en de winst) van transnationale ondernemingen te bestendigen.

Met andere woorden een verschuiving van de macht van de overheid – het enige instituut dat in ons huidige systeem door de bevolking enigszins ter verantwoording kan worden geroepen – naar volkomen ondemocratische organisaties die aan niemand verantwoording verschuldigd zijn. Tenzij aan grote financiële instellingen en andere multinationals.

IJsland, een gevaarlijk voorbeeld

Berichtgeving over deze ‘andere weg’ die IJsland inslaat gaat resoluut in tegen de belangen van de grote economische spelers in onze neoliberale wereld. Het is een andere weg die door meer landen bewandeld wordt en waarover we weinig horen. Bijvoorbeeld in Latijns-Amerika, dat er na decennia van buitenlandse inmenging en militaire dictaturen eindelijk in is geslaagd om het juk van het IMF (met de onvermijdelijke besparingen, deregulering en privatisering ter bescherming van multinationals) van zich af te werpen. Een onwaarschijnlijke democratische overwinning. De democratische renaissance in Zuid-Amerika is opvallend.

Daarom horen en lezen we zo weinig over IJsland en het alternatief voor het neoliberalisme. Geïnformeerde burgers zijn een bedreiging voor het status quo in onze samenleving. Westerse media maken deel uit van dikwijls transnationale ondernemingen. Zij hebben er geen belang bij dat burgers te zien krijgen hoe het anders kan. Vroeg of laat zal ook de bevolking van Europa en de Verenigde Staten beseffen dat het neoliberalisme geen natuurfenomeen is, dat trickle-down economics een mythe is en dat de dingen niet hoeven te zijn zoals ze zijn.

facebooktwittergoogle_pluslinkedinmailby feather